دفاتر معماری خلاق یا تکنیکال:
خلاق ها تکنیک هم دارند و تکنیکالها هم خلاقیت دارند. معماری مجموعه ای از تمامی این ویژگی هاست. منتها نوع نگاه هر دفتری به موضوع ساختار گرایی و خلاقیت در انتخاب ها متفاوت است. دوز مورد نیاز مرز میان خلاقیت گرایانه و تکنیکال بودن به پروژه بستگی دارد. اگر سفارش دهنده کار سازنده است ممکن است خلاقانه بودن پروژه به عنوان پروژه سکوی پرش اهمیت بیشتری داشته باشد. بعضی از دفاتر معماری به خاطر علاقه مندی و ژنوم دفتر فرایند ساخت را در تمامی اجزای طراحی جاری میکنند و بعضی از آنها هم بی مهابا ترند.تشخیص نوع دفتر (تکنیکال یا خلاق) نسبت به زمان و هدف پروژه متفاوت است.دفاتر هومن بالازاده، فرشاد مهدیزاده، از نظر من رضا دانشمیر و کاترین اسپریدنف، محمد خاوریان، علیرضا تغابنی، محمد مجیدی و …. به عنوان دفاتر خلاق هستند.
دفاتر معماری سیستماتیک:
سیستم و ساختار مثل خط تولید کارخانه است. قسمت های فنی و فرایند های دفاتر معماری سیستم پذیر هستند . سیستم داشتن یعنی فرایند ها و مشخص بودن آن ها. در دفاتر سیستماتیک گردش کار و ادامه کار وابستگی کمتری نسبت به حضور اشخاص وجود دارد. سیستم مقابل احتیاج به حضور دائم معمار اول هست. سیستم در مهندسان مشاور نسل های قبل وجود داشت منتها سیستم های کاری آن ها بعضا سنگین و بروکراسی بود. امروز سیستم های انعطاف پذیر ضرورتی برای دفاتر سیستم سازی شده هستند.
دفاتر تک هسته ای، دفاتر چند هسته ای:
نیروی محرک بعضی از دفاتر معماری معمار اول مجموعه است .
دفاتر تک هسته ای با افزایش تعداد پروژه نیروهای اصلی و مکانیزم همان ترکیب همیشگی است.
در برابر این الگوی کاری در بعضی از دفاتر معماری تیم های کوچکتر با قابلیت انجام کار را دارند. این موضوع به عامل بودن سرپرستهای تیم بستگی دارد. در واقع هر کدام از این کدام از این مدیر پروژه ها توانمندی کاملی برای انجام پروژه را دارند. در دفاتر معماری چند هسته ای با افزایش تعداد پروژه ها تیمهای کوچک تر با استقلال و مرتبط با خط فکری اصلی دفتر تشکیل میشود.
بنابر این با افزایش تعداد تعداد پروژه طراحی، خروجی های این دفاتر از کیفیات یکسانی بر خوردار هستند.
در دفاتر تک هسته ای فاصله معمار اول و معماران همکار زیاد است بنابر این معمار اول ناچار است انرژی خود را در تمامی پروژه ها بکار ببرد. با افزایش تعداد و حجم پروژه ها معمولا در دفاتر تک هسته ای پروژه هایی برای چرخاندن چرخ دفتر و پروژه هایی با حداکثر کیفیت وجود خواهد داشت. تک هسته ای و چند هسته ای بودن دفاتر ارتباطی با تعداد نفرات و همکاران یک دفتر ندارد. بلکه ساختار و مدل فکر و کار دفتر و احساس سهیم بودن در مالکیت مکانی و معنوی نفرات میانی مهم است. به عبارت دیگر ممکن است یک دفتر تعداد پرسنل زیادی داشته باشد در عین حال تک هسته ای باشد.
موضوع برای کارفرما یا سفارش دهنده کار، کجا و کی اهمیت مییابد؟تعداد پروژه های زیاد و اضافه کردن پروژه به دفتر تک هسته ای با ظرفیت کاری بیشتر از میزران انرژی و تمرکز شخص اول خطر قرار گرفتن سفارشات جدید در لیست پروژه های زنگ تفریح را دارد. حتما مطب پزشکانی را دیده اید که خیلی شلوغ هستند و پدیده ای به نام ایستادن و (معاینه بین مراجعین) را دارند. امکان قرار گرفتن پروژه های یک دفتر تک هسته ای به عنوان پروژه های بین مریض هست. این طبقه بندی در الگوهای کاری دفاتر و حین انجام کار مشخص میشود. طبیعی است که خیلی از معماران این موضوع را قبول نمیکنند و همه کارها را نتیجه منحصر بفرد دست خط معمار اول میدانند.
یکی از قسمت های مهم طراحی پروژه، طراحی کانسپت است . دفاتر چند هسته ای در همین قسمت هم به روش های مختلف با مشارکت اعضای عامل تیم انجام میشود.از دفاتر چند هسته ای میتوانیم به دفتر محمد مجیدی (دفتر معماری بن سار)، هومن بالازاده (دفتر معماری هوبا دیزاین)، علیرضا شرافتی (ارش بعد چهارم) علیرضا تغابنی (دفتر معماری دیگر) رضا دانشمیر و کاترین اسپریدنف(مهندسین مشاور حرکت سیال) نام برد.
کیفیات یکسان پروژه های خروجی دفاتر بالا با وجود تعدد پروژه ها و مدل تعامل دفتر با کارفرماها دلیل قرار گرفتن و استدلال دفتر چند هسته ای بودن آن هاست. در پشت صحنه تمامی این دفتر چهار پنج گروه کوچکتر با قابلیت و هدایت معمارهای اصلی هستند. از طرفی عمده این دفاتر در پی ایجاد فضایی برای رشد و رضایت کارکنان هستند و معماران و سایر تخصص ها در این دفاتر خیلی نگاه کارمندی به جایگاه خودشان ندارند. برای مثال در دفتر علیرضا شرافتی همزمان چند پروژه بزرگ (مثل پروژه مسکونی الهیه کارفرما آقای رفتاری، پروژه ساید پارک نکسا کارفرما گروه نکسا، پروژه مسکونی ثقفی کارفرما گروه فنی اقتصادی دژان پروژه مسکونی ترکاشوند) در حال انجام بودند و با این حال کیفیات صفر تا صد طراحی از کیفیات مشابهی برخوردار هستند و موضوعی مثل تاخیر در این پروژه ها بوجود نیامده است.
اصلی ترین مراحل کار دفاتر معماری:
مذاکره با کارفرما، شناخت نیاز ها و اهداف پروژه، طراحی دیاگرامهای اولیه، فاز صفر و کانسپت معماری، تصویب قبل از فاز یک (کانسپت با توجه به مسائل و قوانین و اهداف پروژه)، توسعه کانسپت فرمی و پلان ها و مقاطع، طراحی فاز یک همزمان در چهار رشته معماری، سازه ، برق و مکانیک،طراحی داخلی و محوطه و فاز دو.
در زیر این مراحل مشخص بودن روش ارائه استاندارد و همسان پروژه ، روش های استاندارد مدیرت فایل ها و ارائه نقشه ها، روش ارائه و تکامل نقشه های اجرایی (متناسب با ورود پیمانکاران و مشخص بودن مراحل انجام کار در دفاتر زیادی دیده نمیشود. گاهی اوقات اولویت ابلاغ نقشه ها به کارگاه و تغییرات نقشه ا تبدیل به مسالهای بزرگ میشود.
تا جایی که بعضی از کارفرماها و سازنده ها تصمیم گرفته اند فاز یک و فاز دو را به یک دفتر واگذار نکنند.
نمونه ای از دفاتر معماری سیستماتیک:
محمد مجیدی، هوبا دیزاین (هومن بالازاده)، علیرضا شرافتی، علیرضا تغابنی، سارا کلانتری و رضا صیادیان، مهران حقبین و ….
معماری به مثابه انشا، معماری به مثابه املا:
معماری مولف و معمارانی که سعی در اصالت طرح دارند مورد بحث و گفت وگو است. اما دفاتری هستند که بیان خاص آن ها حتی بدون دیدن نام دفاتر در پروژه هایشان قابل تشخیص است.
دفاتر حرکت سیال(رضا دانشمیر و کاترین اسپریدنف)، دیگر (علیرضا تغابنی)، هوبا دیزاین (هومن بالازاده)، آرش نصیری، نشید نبیان و رامبد ایلخانی جزو این دفاتر هستند.
میزان تعامل دفتر معماری:
تعامل در رابطه یک معمار و سفارش دهنده بله چشم گفتن نیست. از آنجایی که خط کش و ترازوی انتخاب یک معمار طراح موفقیت پروژه است ملاک نهایی کارکرد و کیفیت روند و نتیجه با هم است.
عمده دفاتر معماری شاخص خط فکری مشخصی دارند. شناخت و پاسخ دهی به نیاز های یک پروژه در دفاتر معماری مختلف یکسان نیست. به عبارت دیگر با تغییر مکان و زمینه یک پروژه در بعضی از دفاتر تغییری ئر معماری آن بوجود نمی آید و این نظام معماری ربطی به جغرافیا و شرایط اقتصادی و خواسته های واقعی کارفرما ندارد. همدلی دفتر معماری در برخورد با پروژه و فراز و فرود های طراحی و حتی تغییر شرایط یکسان نیست. خیلی از وقت ها سندروم جدایی معمار حین کار از پروژه اتفاق می افتد. موضوع رویکر دفتر معماری و خود کار فرما است. آیا دفتر معماری نگاهی بیزینس مابانه به پروژه ها دارد؟ در این صورت احتمال ایجاد اختلاف نظر و شنیدن اینکه دفتر ما را اشتباه انخاب کردید در برخوردها وجود دارد. این موضوع گاهی با افزایش سن یک دفتر معماری اتفاق میافتد و موضوع حوصله نداشتن توجیه و توضیح و کنترل ارتباط از طرف معمار وجود ندارد. البته دفاتری جوان هم وجود دارند که با وجود جوانی زود تر دچار این رویه شده اند.
دفاتر معماری تمام کننده یا تکامل تدریجی:
پرونده پروژه در بعضی از دفاتر معماری تا انتها باز میماند و نسبت به پیشرفت پروژه دفتر مک کم اطلاعات تکمیلی را برای پروژه میفرستد. این روش بر خلاف روش سیستماتیک انجام پروژه هاست. همچنین برنامه زمان بندی ساخت پروژه در دفاتر (تکامل تدریجی) با اختلال مواجه میشود.
دفاتر با علاقه به رویکرد های{ضمیر ناخودآگاه} معماری ایرانی:
تعدادی از معمارانی که به خاطره فضاها اهمیت میدهند سعی کرده اند خارج از اینکه الان ترند روز معماری دنیا و فضای محفلی چه میگویند به زمینه های تاریخی، فرهنگی، قومیتی بپردازند.
به هر حال چالش بزرگ خارج شدن سیستم ساخت (بر مبانی ستون و تایر) نسبت به تکنولوژی های ایستایی بر اساس ذات مدولهایی مثل سنگ و آجر منطق نظام ساخت را تغییر داده و در معماری گذشته نیازی به تمرکز در حد ساخت برج وجود نداشته . با وجود گ÷1ی بزرگ که میان معماری ممتد ایران تا زمان پایان دوره پهلوی (و در جایی شاید شروع دوران قاجار) وجود داشته بعضی از معماران هنوز میکوشند پاسخی مطابق ذائقه مردم جغرافیای ایران به معماری بدهند. مخصوصا کسانی که تمنای معماری و سبک زندگی قدیم اصیل را دارند. البته اصیل متناظر با قدیم نیست اما اصالت همیشه از قدمت میآمده.
معمارانی که در باز تعریف فضاهای معماری منطبق بر ذائقه و شیار های خاطرات بومی تلاش کرده اند عبارتند از:
محمد رضا نیکبخت ( مهندسین مشاور زندیگان)، فرامرز شریفی، فرامرز پارسی و ….
در این میان دفتر محمد رضا نیکبخت با شناخت مفهوم سکونت و علاقه به مردم شناسی و فلسفه شرق ساختمان هایی تعریف کرده که نشان از علاقه به باز تعریفی با بیان و لحن معماری خاص ایران دارد. برج مهر آفرین نمونه ای از این آثار است که قامت بلند برج در محمودیه را با پیکسلایز ی برگرفته از خط آسمان معماری شهر های کویری ایران از زمین به آسمان محو کرده است. استفاده محمد رضا نیکبخت از موتیف های طبیعت گرایانه و ایرانی و ترکیب متناسب مصالح با جزئیات اجرایی دقیق و فکر شده آثار متفاوتی ایجاد کرده است. ساختمان گلستان شمالی،ساختمان مسکونی نیاوران، ساختمان پاسداران، ساختمان ساعد (طراحی مشترک با هوبا دیزاین) تعدادی از این آثار میباشند.
پیمانه و متر انتخاب دفاتر معماری:
یکی از سوالهای اشتباه این است:کدام دفتر معماری برای ساخت پروژه های بزرگ مقیاس خوب است؟
دفتر معماری x ممکن است سال گذشته انتخابی خوب برای طراحی یک زمین 20 هزار متر مربعی باشد، امسال انتخابی بد باشد و دو سال آتی باز بهترین انتخاب باشد.
در واقع شرایط دفاتر معماری متغیر است و نسبت به سیستماتیک بودن دفتر، ظرفیت دفتر و پروژه های مهمی که در حال کار هستند ممکن است با وجود درخشان بودن نتایج تعدادی از پروژه های قبلی در حال حاضر انتخاب خوبی نباشد، یا از لحاظ زمان بندی پروژه متناسب جلو نرود. گاهی در یک زمینه مشخص اقتصاد و روش ساخت شاخص مهمی برای انتخاب دفتر معماری میشود.
جلال حسنخانی
کلوپ معماران و سازندگان
