آینده پژوهی برای معماری و شهر قسمت دوم
تالیف و پژوهشگر: جلال حسنخانی
14. نمای کلان سوم؛ ایران چرا نسخه متفاوتی می‌خواهد؟
آینده معماری ایران را نمی‌توان با کپی‌کردن OCEANIX، Liuzhou، NEOM یا هر تصویر آینده‌نگر دیگری ساخت. مسئله ایران از ترکیب ویژه‌ای از اقلیم خشک و نیمه‌خشک، محدودیت آب، مصرف بالای انرژی ساختمان، خطرات طبیعی، نوسان اقتصادی، تمرکز جمعیت در کلان‌شهرها، هزینه مسکن و در عین حال میراث غنی دانش اقلیمی شکل می‌گیرد.
UNDP در ۲۰۲۴ اعلام کرد بخش ساختمان حدود ۳۴ درصد مصرف کل انرژی ایران را به خود اختصاص می‌دهد (UNDP, 2024). در پروژه Energy Efficient Buildings نیز UNDP گزارش کرده است که مجموعه‌ای از ۴۰۰ ساختمان پایلوت به کاهش حدود ۲۰ درصدی مصرف انرژی و انتشار CO2 دست یافته‌اند و توسعه سامانه پایش انرژی نیز بخشی از برنامه بوده است (UNDP, n.d.). اهمیت این نمونه فقط در درصد صرفه‌جویی نیست؛ در «اندازه‌گیری‌شدن ساختمان» است. وقتی عملکرد اندازه‌گیری شود، ادعای طراحی خوب نیز تا حدی قابل آزمون می‌شود.
برای ایران، آینده‌نگری بنابراین به معنای افزودن فرم‌های تکنولوژیک نیست. ساختمان آینده باید درباره آب، انرژی، گرما، سایه، طول عمر، هزینه نگهداری، تغییر کاربری، کیفیت هوا، تاب‌آوری و اقتصاد بهره‌برداری پاسخ داشته باشد.
۱۵. نمای نزدیک سوم؛ بازخوانی معماری بومی ایران بدون تقلید تاریخی
یکی از ظرفیت‌های آینده ایران، گذشته آن است؛ اما نه به‌صورت بازتولید فرم. حیاط، ایوان، سایه، فضای نیمه‌باز، جرم حرارتی، بادگیر، مدیریت آب و شبکه اجتماعی بازار، پیش از آنکه عناصر تصویری باشند، پاسخ‌های عملکردی به اقلیم و زندگی بوده‌اند.
در نتیجه، بازگشت آینده‌نگرانه می‌تواند چنین باشد:
بادگیر → تهویه کم‌مصرف و کنترل‌شونده؛
حیاط → میکروکلیمای جمعی؛
قنات → منطق چرخه و ذخیره آب؛
سایه‌انداز سنتی → پوسته اقلیمی تطبیق‌پذیر؛
بازار → زیرساخت اجتماعی و اقتصادی محلی.
اصل مهم این است: آینده می‌تواند از گذشته یاد بگیرد، بدون اینکه شبیه گذشته شود. این رویکرد همچنین مانع یکی از خطرهای رایج معماری سبز می‌شود: Greenwashing، یعنی جایگزین‌کردن تصویر سبز به‌جای عملکرد قابل سنجش.
۱۶. چارچوب پیشنهادی «شبکه زیست ایران ۲۰۵۰»
به‌جای تمرکز صرف بر «شهر جدید»، می‌توان آینده مطلوب ایران را به‌صورت شبکه‌ای از زیستگاه‌های قابل تطبیق تصور کرد؛ چارچوبی که در این مقاله «شبکه زیست ایران ۲۰۵۰» (Iran Network Living 2050) نامیده می‌شود. این چارچوب پیش‌بینی نیست، بلکه یک مدل مفهومی برای طرح پرسش‌های طراحی است.
در این مدل، سکونتگاه مطلوب باید هم‌زمان چند لایه را هماهنگ کند: مدیریت آب و انرژی؛ سلامت پیشگیرانه؛ امکان کار و یادگیری ترکیبی؛ اقتصاد و خدمات محلی؛ فضاهای اجتماعی؛ دسترسی به طبیعت؛ قابلیت تغییر مسکن؛ تولید یا تأمین بخشی از غذا در مقیاس مناسب؛ داده و پایش؛ و اتصال مؤثر به شبکه‌های بزرگ‌تر شهری و اقتصادی.
هدف، خودکفایی مطلق یا جدایی از شهر نیست. هدف، کاهش آسیب‌پذیری و افزایش «اختیار زندگی» است؛ یعنی فرد یا خانواده برای دسترسی به شغل، آموزش، سلامت و کیفیت محیط مجبور نباشد همه این مزایا را فقط در چند کلان‌شهر جست‌وجو کند.
۱۷. چهار سناریو برای معمار ایرانی ۱۴۲۰
سناریوها پیش‌بینی نیستند؛ ابزار تصمیم‌اند. برای معمار ایرانی می‌توان چهار وضعیت را صورت‌بندی کرد:
سناریوی محتمل: معمار تقویت‌شده. AI در طراحی، تحلیل، تصویرسازی، مستندسازی و مدیریت پروژه روزمره شده است؛ دفتر کوچک‌تر می‌تواند خروجی بیشتری تولید کند، اما مسئولیت نهایی و قضاوت همچنان انسانی است. این سناریو بیشترین پیوستگی را با روندهای فعلی دارد.
سناریوی ممکن: معمار مدیر سیستم. بخش بزرگی از تولید مستقیم به سامانه‌های الگوریتمی سپرده شده و نقش معمار تعیین هدف، محدودیت و معیار، مدیریت داده، نظارت بر سیستم و انتخاب نهایی است. معمار کمتر ترسیم‌کننده و بیشتر Orchestrator فرایند طراحی است.
سناریوی مطلوب: معمار راهبردپرداز. معمار پیش از شکل‌گیری پروژه وارد تصمیم می‌شود؛ اقتصاد، زمین، اقلیم، کاربر، آینده بازار و سناریوهای تغییر را تحلیل می‌کند و معماری را به‌عنوان ابزار ایجاد ارزش به کار می‌گیرد. دفتر از فروش نقشه به فروش دانش، استراتژی، طراحی و عملکرد حرکت می‌کند.
سناریوی نامطلوب: معمار اپراتور. حرفه باقی می‌ماند، اما نقش آن به دریافت خواسته کارفرما، prompt، اصلاح خروجی ماشین و تحویل فایل محدود می‌شود. در این سناریو معمار حذف نشده، اما اختیار، هویت و ارزش اقتصادی او کاهش یافته است.
خط تمایز این چهار سناریو در یک پرسش خلاصه می‌شود: معمار تا چه اندازه «صاحب مسئله و تصمیم» باقی می‌ماند؟
۱۸. چه چیزی در آینده کمیاب می‌شود؟
در اقتصاد فراوانی تصویر، دیدگاه کمیاب می‌شود.
در اقتصاد فراوانی گزینه، قضاوت کمیاب می‌شود.
در اقتصاد فراوانی اطلاعات، اعتبار و معنا کمیاب می‌شود.
در اقتصاد فراوانی ابزار، مسئولیت کمیاب می‌شود.
و در جهانی با عدم‌قطعیت بیشتر، توان تصمیم‌گیری در شرایط ناقص و متغیر ارزشمندتر می‌شود.
از اینجا می‌توان تعریف گسترده‌تری برای حرفه پیشنهاد کرد: معمار آینده متخصص تبدیل عدم‌قطعیت‌های فضایی، انسانی، فنی، اقتصادی و اقلیمی به تصمیم‌های قابل ساخت و قابل ارزیابی است. این تعریف طراحی را حذف نمی‌کند؛ طراحی را در ساختاری بزرگ‌تر قرار می‌دهد.
۱۹. یک چارچوب فشرده برای سنجش «آینده‌نگری» پروژه
برای جلوگیری از یکی‌گرفتن «ظاهر آینده‌نگر» با «عملکرد آینده‌نگر»، می‌توان از یک چارچوب مفهومی هشت‌بعدی استفاده کرد. این چارچوب در این مقاله Future Lifestyle Index نامیده می‌شود و یک شاخص استاندارد یا اعتبارسنجی‌شده نیست؛ بلکه چک‌لیستی برای مقایسه سناریوها و پروژه‌هاست:
۱) سازگاری: فضا تا چه حد با تغییر خانواده، کاربری و فناوری قابل تطبیق است؟
۲) سلامت و رفاه: نور، هوا، حرکت، آرامش، طبیعت و تعامل اجتماعی چگونه پشتیبانی می‌شوند؟
۳) بهره‌وری منابع: مصرف انرژی، آب، مصالح و تولید ضایعات چگونه مدیریت می‌شود؟
۴) تاب‌آوری: ساختمان در برابر گرما، کم‌آبی، اختلال انرژی یا سایر بحران‌ها چه ظرفیتی دارد؟
۵) هوشمندی و داده: فناوری چه مسئله واقعی را حل می‌کند و چگونه قابل کنترل و پاسخ‌گوست؟
۶) کیفیت تجربه و اجتماع: ساختمان فقط کار می‌کند یا زندگی بهتر و ارتباط انسانی نیز می‌سازد؟
۷) ارزش چرخه عمر: هزینه نگهداری، امکان تعمیر، بازسازی و تغییر کاربری چگونه است؟
۸) زمینه و هویت: راه‌حل تا چه حد با اقلیم، فرهنگ و اقتصاد محلی پیوند دارد؟
اگر پروژه‌ای تصویر بسیار آینده‌نگر داشته باشد اما در چند مورد از این هشت محور ضعیف باشد، آینده‌نگری آن بیشتر بصری است تا سیستمی.
۲۰. نتیجه‌گیری؛ از طراحی ساختمان تا طراحی تصمیم
آینده معماری فقط درباره ربات، AI، شهر شناور یا پوسته هوشمند نیست. داستان اصلی درباره تغییر زندگی انسان و تغییر معیار ارزش در محیط ساخته‌شده است. انسان چگونه کار می‌کند، یاد می‌گیرد، پیر می‌شود، خانواده تشکیل می‌دهد، از سلامت خود مراقبت می‌کند، غذا و انرژی مصرف می‌کند، به طبیعت دسترسی پیدا می‌کند و میان جهان فیزیکی و دیجیتال حرکت می‌کند؟ هر تغییر جدی در پاسخ این پرسش‌ها دیر یا زود به فضا منتقل می‌شود.
در مقیاس حرفه نیز شواهد نشان می‌دهد AI ابتدا سرعت و بهره‌وری را افزایش می‌دهد، اما همین افزایش می‌تواند بخشی از خدمات تولیدی را ارزان و فراوان کند. در مقابل، تعریف مسئله، فهم زمینه، قضاوت، مسئولیت، یکپارچه‌سازی چند تخصص، سناریونویسی و اثبات عملکرد ارزش بیشتری پیدا می‌کنند. بحران اقلیم و منابع نیز معماری را مجبور می‌کند از «فرم» به «سیستم»، از «ساخت جدید» به «چرخه عمر» و از «تحویل» به «یادگیری از عملکرد» حرکت کند.
برای دفتر معماری، نتیجه روشن است: مزیت آینده نه در این است که چه تعداد نقشه، تصویر یا گزینه می‌تواند تولید کند؛ بلکه در این است که چه مسئله‌ای را بهتر از دیگران می‌فهمد، چه دانشی انباشته کرده، چگونه چند آینده را می‌بیند، چگونه میان گزینه‌ها قضاوت می‌کند و چگونه ارزش تصمیم خود را بعد از ساخت اثبات می‌کند.
بنابراین می‌توان تعریف نهایی را چنین فشرده کرد:
«دفتر معماری آینده، سازمانی برای فهم مسئله، دیدن چند آینده، ساخت سناریو، طراحی گزینه و تبدیل عدم‌قطعیت به تصمیم فضاییِ قابل سنجش است.»
در این معنا، معمار ۱۴۲۰ الزاماً کسی نیست که سریع‌تر طراحی می‌کند؛ کسی است که در جهانی پیچیده‌تر، سؤال دقیق‌تری می‌پرسد، رابطه‌های بیشتری را می‌بیند، تصمیم مسئولانه‌تری می‌گیرد و محیطی می‌سازد که فقط برای امروز مناسب نیست، بلکه ظرفیت تغییر با فردا را نیز دارد.
پژوهش، گردآوری و تالیف: جلال حسن خانی
مشاور و مربی توسعه جامع کسب و کار در عرصه معماری و صنعت ساختمان
منابع
Albukhari, I. N. (2025). The role of artificial intelligence (AI) in architectural design: A systematic review of emerging technologies and applications. Journal of Umm Al-Qura University for Engineering and Architecture, 16, 1457–1476. https://doi.org/10.1007/s43995-025-00186-1
Autodesk. (2024). AI in architecture: The Phoenix / MBH Architects case study. Autodesk Design & Make.
BIG – Bjarke Ingels Group. (n.d.). Oceanix Busan. https://big.dk/projects/oceanix-busan-4711
Cespedes-Cubides, A. S., & Jradi, M. (2024). A review of building digital twins to improve energy efficiency in the building operational stage. Energy Informatics, 7(1), Article 11. https://doi.org/10.1186/s42162-024-00313-7
Dator, J. (2009). Alternative futures at the Manoa School. Journal of Futures Studies, 14(2), 1–18.
IEA. (2025). Breakthrough Agenda Report 2025: Buildings. International Energy Agency.
IPCC. (2022). Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Working Group III, Chapter 9: Buildings. Cambridge University Press.
Jang, S., Roh, H., & Lee, G. (2025). Generative AI in architectural design: Application, data, and evaluation methods. Automation in Construction, 174, 106174. https://doi.org/10.1016/j.autcon.2025.106174
Naisbitt, J. (1982). Megatrends: Ten New Directions Transforming Our Lives. Warner Books.
NVIDIA. (2024). Zaha Hadid Architects with Omniverse and OpenUSD: Case study. NVIDIA.
OECD. (2025). Strategic Foresight Toolkit for Resilient Public Policy. OECD Publishing.
OECD. (2026). AI and skills: What we know so far. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/f843b352-en
Park, S. Y. (2026). Architectural design in the age of generative AI: Toward a balance between efficiency and responsibility. Architectural Research, 28, Article 4. https://doi.org/10.1007/s44515-026-00006-0
RIBA. (2025a). Future Business of Architecture. Royal Institute of British Architects.
RIBA. (2025b). A skilled-up future: How skills, competences and roles in architecture must evolve to meet tomorrow’s challenges. Royal Institute of British Architects.
RIBA. (2026). RIBA Artificial Intelligence Report 2026. Royal Institute of British Architects.
Schwartz, P. (1991). The Art of the Long View. Doubleday.
Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence. (2021). Gathering Strength, Gathering Storms: The One Hundred Year Study on Artificial Intelligence (AI100) 2021 Study Panel Report. Stanford University.
Stefano Boeri Architetti. (n.d.). Liuzhou Forest City. https://www.stefanoboeriarchitetti.net/en/project/liuzhou-forest-city/
Toffler, A. (1970). Future Shock. Random House.
Toffler, A. (1980). The Third Wave. William Morrow.
UN DESA. (2020). World Population Ageing 2020 Highlights: Living arrangements of older persons. United Nations Department of Economic and Social Affairs.
UNDP. (2024). Advancing energy efficiency at UNDP Iran. United Nations Development Programme.
UNDP. (n.d.). Policy Reforms and Market Transformation of the Energy Efficient Buildings Sector of the I.R. Iran. United Nations Development Programme.
UNEP & GlobalABC. (2026). Global Status Report for Buildings and Construction 2025–2026. United Nations Environment Programme.
UNESCO. (n.d.). Futures Literacy & Foresight. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
UN-Habitat. (2022). UN-Habitat and partners unveil OCEANIX Busan, the world’s first prototype floating community. United Nations Human Settlements Programme.
UN-Habitat. (2024). World Cities Report 2024: Cities and Climate Action. United Nations Human Settlements Programme.
Vincent Callebaut Architectures. (n.d.). Lilypad: A floating ecopolis for climate refugees. https://vincent.callebaut.org/object/080523_lilypad/lilypad/projects
WHO Regional Office for Europe. (2022). Urban design for health: Inspiration for the use of urban design to promote physical activity and healthy diets in the WHO European Region. World Health Organization.
World Economic Forum. (2025). The Future of Jobs Report 2025. World Economic Forum.
